Lijst Tsarenportret is groot raadsel

Derde bijeenkomst schilderijlijstenproject

 Vrijdag 29 oktober 2010 kwamen zo’n dertig restauratoren en conservatoren naar het ICN in Rijswijk om een ochtend te discussiëren over . En om in het depot en het restauratieatelier een paar interessante ‘gevallen’ te bekijken:  een hoogst curieuze zinken lijst, die bij een portret van Tsaar Nicolaas II hoort, en 17de eeuwse lijsten om een viertal familieportretten van Caspar Netscher.

Het was al weer de derde bijeenkomst in het kader van het onderzoeksproject ‘Schilderijlijsten in Nederland’, dat wordt geleid door onderzoeker en conservator Eric Domela Nieuwenhuis. Met zijn project geeft hij een vervolg aan het onderzoek dat gedaan werd voor de tentoonstelling ‘Prijst de lijst’, die in 1984 in het Rijksmuseum plaatsvond. Anders dan toen beperkt het onderzoek zich niet tot lijsten uit de 17de eeuw. Het onderzoeksterrein voor dit project strekt zich uit van de vroegste lijsten uit de 15de eeuw tot en met de slaglattenlijsten die Stedelijk Museum directeur Willem Sandberg na de oorlog persoonlijk aanbracht om de vergulde exemplaren te vervangen.

Matisse met 17de eeuwse lijst

De bijeenkomst stond dit keer geheel in het teken van de restauratie van schilderijlijsten. Gini Kingma, die deels als vaste restaurator verbonden is aan het Rijksmuseum Twenthe en deels als zelfstandig restaurator elders werkzaam is, presenteerde vier interessante restauraties uit haar eigen praktijk, waaronder de 17de eeuwse vergulde lijst uit Noord-Italië om een Matisse uit het Stedelijk Museum en de slaglatten om de Dubuffets uit de zelfde collectie.

Renée Velsink besprak de lijsten in de collectie van Museum Mesdag in Den Haag. Een van de raadselen is de patina die ooit bewust op de vergulde lijsten is aangebracht. Maar door wie? Als het Mesdag zelf is geweest, dan heeft de patina een andere betekenis, dan wanneer het later door een lijstenmaker is gedaan. Lastig vraagstuk, want de lijsten zijn behoorlijk vuil geworden in de loop van de tijd en moeten worden schoongemaakt. Maar de patina blijkt gevoelig voor water. Dus hoe haal je dat vuil er af zonder de patina aan te tasten?

Herman den Otter, meubelrestaurator en docent aan de Universiteit van Amsterdam, legde uit waar de (universitaire) opleiding voor restauratoren tegenwoordig uit bestaat. Onder de acht specialisaties, waar de restaurator in opleiding uit kan kiezen, zit geen module voor lijstenrestauratie. Wie zich daarin wil verdiepen zal zijn eigen opleiding moeten samen stellen uit onderdelen van verschillende specialisaties, zoals hout en metaal.

Opmerkelijke lijst voor tsarenportret

Na een geanimeerde discussie presenteerde het ICN een aantal lijsten uit eigen collectie met een eigen, maar nog onvolledig verhaal. Ton van Loon, restaurator, presenteerde een serie van vier familieportretten, waarvan niet alleen de schilderijen nauw met elkaar samenhangen, maar ook de lijsten. De lijsten van de portretten van het echtpaar zijn zonder twijfel van de hand van één lijsten- en ornamentenmaker. Maar de lijsten van de twee familierelaties, die het ensemble completeren, zijn duidelijk door een ander vervaardigd. Van een is het zelfs de vraag of de lijst wel contemporain is. Mogelijk is de lijst een kopie van later datum, ter vervanging van het wellicht te zeer beschadigde origineel. 

Ton van Loon wijst in zijn presentatie van de vier familieportretten van Caspar Netscher op een detail in de ornamentering van de lijsten.

Het andere ‘geval’ betrof een forse lijst met tsarenkroon. De lijst is vorig jaar herontdekt op de zolder van de Ridderzaal, toen het ICN navraag deed naar de lijst van een portret van Tsaar Nicolaas II, dat ooit in de jaren ‘50 aan het ICN was overgedragen. Een curieus verhaal, maar nog niet zo curieus als de lijst zelf. Deze blijkt van zink te zijn vervaardigd, een materiaal waarvan niemand van de aanwezige deskundigen wist dat het ooit voor lijsten is gebruikt. De lijst wordt bekroond door een gietijzeren ornament met de tsarenkroon. Het verguldsel vertoont allerlei corrosieverschijnselen, die ongetwijfeld te maken hebben met de zinken ondergrond.

Eric Domela Nieuwenhuis bespreekt de opmerkelijke zinken lijst die voor het portret van Tsaar Nicolaas II is vervaardigd

Behoefte

Er is een groeiend besef dat lijsten een bijzondere betekenis en waarde kunnen hebben. Een kwart van de 15de eeuwse schilderijen in de collectie van het Rijksmuseum blijken nog in hun originele lijst te zitten. Dat is bijzonder. Schilderij en lijst vormen een ensemble, en vaak vertegenwoordigen ze juist in hun samenhang een grote culturele waarde. Lijsten blijken ook een historische betekenis te kunnen hebben. Sommige lijsten weerspiegelen de opvattingen van museumdirecteuren over de wijze waarop kunst getoond moest worden. Dat zie je niet alleen in de collectie van het Stedelijk Museum, waar Willem Sandberg een grote stempel op drukte. Ook in de collectie van het Mauritshuis is die geschiedenis terug te vinden. De vraag is hoe je daar mee omgaat? Welke criteria hanteer je om te beoordelen of een lijst nu als onderdeel van de collectie beschouwd moet worden en wanneer het om een rekwisiet gaat, een presentatiehulpmiddel, dat vervangbaar is.

Er blijkt een grote behoefte te zijn aan meer kennis en inzicht in de betekenis en de materiële problematiek van schilderijlijsten. Om hoeveel gaat het, hoe moeten we ze inventariseren, hoe vind je een contemporaine lijst voor dat 18de of 19de eeuwse schilderij en hoe weet je dat het klopt? En hoe beschrijf je en inventariseer je een lijst? Een pilot in het Rijksmuseum, waarvan de resultaten eerder dit jaar op de bijeenkomst bij Het Mauritshuis werden gepresenteerd, toonde aan dat er nog allerlei vragen zijn op dit punt. 

Het project Schilderijlijsten komt duidelijk op een moment dat meerdere musea met deze vragen bezig zijn. Dat blijkt niet alleen uit de grote opkomst op de discussieochtenden. Riny van Leeuwen studeerde dit jaar bij de Reinwardt Academie af op schilderijlijsten en deed onderzoek onder 37 museale instellingen, waaronder het ICN. Daaruit blijkt onder meer dat de meerderheid een gezamenlijke databank voor schilderijlijsten toejuicht. En dat is één van de doelstellingen van het lijsten project, naast een waarderingsmethodiek, een en een wetenschappelijke publicatie.

  • Een verslag van de presentaties en de discussie wordt u op verzoek toegestuurd door Eric Domela Nieuwenhuis.
  • De scriptie De schilderijlijst in de schijnwerpers van Riny van Leeuwen is hier te vinden op de Scribd account van het ICN.
  • Er is een volgende discussieochtend gepland in het voorjaar van 2011. Deze vindt plaats bij het Rijksmuseum Twenthe in Enschede. Belangstellenden kunnen zich aanmelden bij Eric Domela Nieuwenhuis.

Info: eric.domela@icn.nl

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *