Retoucheren van muurschilderingen: ingrijpend voor het beeld

Oude middeleeuwse muurschilderingen zijn over het algemeen zeer slecht bewaard gebleven. De esthetische behandeling ervan kan daarom problematisch zijn. Hoe gaan we daarmee om?
 
Veel schilderingen zijn in de loop der tijd overschilderd en vaak zien we dat de verflagen zijn gaan poederen. Wanneer de overschilderingen van zo’n verflaag worden verwijderd verdwijnt ook (deels) de poederige verflaag. Wat er dan nog rest is slechts een vage afdruk van de oude voorstelling; de kleurintensiteit en fijne details zijn verdwenen. Deze fragmentarische staat nodigt uit tot een vergaande esthetische behandeling. Angelique Friedrichs geeft onderstaande uiteenzetting over de verschillende visies op retoucheren tijdens het vijfde (okt 2006).
 
Verschillende retoucheermethoden
In de loop van de tijd zijn verschillende methoden voor het retoucheren van fragmentarisch behouden schilderingen toegepast. In de jaren ’50 van de 20e eeuw ontstond in Italië een radicale, puristische zgn. archeologische visie op restauratie. Hierbij werd het kunstwerk primair als een historisch document gezien en iedere ingreep en toevoeging van een restaurator als een vervalsing. Alle toevoegingen van voorgaande restauraties werden weggehaald en het invullen van enkel met een neutrale toon als aanvaardbaar geacht. Dit zou de mogelijkheid bieden om het kunstwerk objectief te presenteren. Als een soort reactie op deze puristische opvatting van restaureren ontwikkelde Cesare Brandi een methode die zowel rekening hield met de historische waarde van kunstwerken als met de esthetische aspecten. Zijn methode bestaat uit het invullen van reconstrueerbare ontbrekende delen met verticale polychrome streepjes: de zgn. ‘trattegiotechniek’. Het idee hierbij is dat je van een afstand een esthetische eenheid verkrijgt en de ruimtelijke illusie van een voorstelling weer zoveel mogelijk zichtbaar maakt, terwijl je van dichtbij precies kunt zien welke delen gereconstrueerd zijn.
 
Valkuilen van de esthetische methode
Vele muurschilderingen in Nederland zijn sedert de jaren ’60 van de vorige eeuw naar dit uitgangspunt behandeld. Het resultaat is geslaagd als dit op een terughoudende en overwogen manier is gebeurd. Er zijn echter enkele valkuilen. Het is met deze methode verleidelijk om ver te gaan met de esthetische behandeling, je hebt immers een excuus: een toeschouwer kan altijd nog zien wat er later toegevoegd is en men wil zo ontzettend graag laten zien hoe de schildering er ooit uit (kan!) hebben gezien. Maar de met veel flair geschilderde historische schildering wordt dan overschaduwd. Twee andere valkuilen zijn een te houterige ‘streepjessluier’ en het aanbrengen van de trattegio óver het origineel of in globale vormen in grote lacunes.
 
Tips voor succesvol retoucheren
De esthetische behandeling van middeleeuwse muurschilderingen is een proces waarbij veel overleg tussen de verschillende restauratoren en een onontbeerlijk is. Belangrijke ingrediënten daarbij zijn: veel discussies, kritisch kijken, verschillende mogelijkheden uitproberen, voortdurend het totaal in ogenschouw nemen, je opnieuw dingen durven afvragen en op tijd stoppen. Over het algemeen kan gesteld worden dat in Nederland trattegio voor oude muurschilderingen ongeacht de staat, het karakter van de lacunes en de schildertrant, als een soort vaststaande restauratiemethode wordt toegepast. Friedrichs bepleit dat sommige schilderingen – conform het gebruik bij schilderijenrestauratie – meer gebaat zijn bij een integrale, dat wil zeggen, op het eerste oog onzichtbare retoucheermethode.
 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *